Λεωνίδας Αστέρης

 

ΛΕΩΝΙΔΑΣ ΑΣΤΕΡΗΣ

ΑΡΧΩΝ ΠΡΩΤΟΨΑΛΤΗΣ

                      ΤΗΣ ΜΕΓΑΛΗΣ ΤΟΥ ΧΡΙΣΤΟΥ ΕΚΚΛΗΣΙΑΣ 

       1936-2024

 

    ΕΡΕΥΝΑ ΚΑΙ ΕΠΙΜΕΛΕΙΑ: 

ΔΗΜΗΤΡΗΣ ΚΑΡΑΜΠΙΜΠΕΡΗΣ

 
                                      ΔΙΔΥΜΟΤΕΙΧΟ 2025
   
                                            
                                                      ΒΙΟΓΡΑΦΙΚΟ ΤΟΥ ΛΕΩΝΙΔΑ ΑΣΤΕΡΗ
 Ο άρχων πρωτοψάλτης Λεωνίδας Αστέρης γεννήθηκε το 1936 στον Γαλατά της Κωνσταντινούπολης. Ήταν ένας σπουδαίος βυζαντινός μουσικός και τενόρος με πατριαρχικό ύφος.
Ο Λεωνίδας Αστέρης ήταν άρχων πρωτοψάλτης της Αγίας του Χριστού Μεγάλης Εκκλησίας, ένας ταλαντούχος μουσικός, που μπορούσε να συνδυάσει βυζαντινή, ευρωπαϊκή και ανατολική μουσική παράδοση. Ήταν γνωστός για το μοναδικό πατριαρχικό ύφος, την φοβερή ορθοφωνία του και την ικανότητά του να ερμηνεύει άριστα και τις τρεις μουσικές παραδόσεις.
 

ΜΙΑ ΟΛΟΚΛΗΡΗ ΖΩΗ ΣΤΟ ΨΑΛΤΗΡΙ ΤΗΣ ΠΟΛΗΣ
 

Ο Λεωνίδας Αστέρης, ως καλλίφωνος που ήταν, διακρίθηκε από μικρός πάνω στο Αναλόγιο πρώτα ως Κανονάρχης και έπειτα ως ιεροψάλτης. Άκουσε τους μεγάλους πρωτοψάλτες της εποχής, τον Πρίγγο, τον Στανίτσα, τον Νικολαΐδη, τον Μαγούρη. Έψαλλε σε διάφορους ναούς της Πόλης, όπως π.χ. στους Αγίους Θεοδώρους Βλάγκας, στον Άγιο Δημήτριο, στην Παναγία της Πριγκίπου και στον Άγιο Δημήτριο στα Ταταύλα.

Μετά τον θάνατο του άρχοντα Πρωτοψάλτη Βασιλείου Νικολαΐδη κλήθηκε να αναλάβει την θέση του στη Μεγάλη του Χριστού Εκκλησία και για πολλά χρόνια κατείχε επάξια την τιμητική και τιμημένη αυτή θέση των προκατόχων του με το μεγαλόπρεπο ύφος του και την προσαρμογή του στην ψαλτική παράδοση.

Ο Αστέρης ήταν γνώστης της ευρωπαϊκής και της τουρκικής κλασσικής μουσικής. Ήταν απόφοιτος του Ωδείου Λυρικής Σκηνής και Τέχνης και πρωταγωνιστής της Λυρικής Σκηνής Κωνσταντινουπόλεως και το 1969 ερμήνευσε πάρα πολλά έργα του γερμανικού και ιταλικού ρεπερτορίου. Μαθήτευσε στη Μοζάρτιο Μουσική Σχολή του Σάλτσμπουργκ, την πατρίδα του Βόλφγκαγκ Αμαντέους Μόζαρτ κοντά σε μεγάλους δασκάλους της Σχολής, τον Ντισκάου και τον Σράιερ (Dietrich Fischer-Dieskau και Peter Schreier). Βραβεύτηκε σε διαγωνισμό με το βραβείο του Ινστιτούτου Carl Orff του Σάλτσμπουργκ για την προσωπική του συναυλία στον Ναό του Αγίου Βλασίου (Sankt Blasiuskirche).

 Η ΠΡΟΣΦΟΡΑ

Η προσφορά του Λεωνίδα Αστέρη στη Βυζαντινή Μουσική παραμένει ανεκτίμητη. Ο άρχοντας Πρωτοψάλτης υπήρξε ένας αυθεντικός συνεχιστής της βυζαντινής παράδοσης και ταυτόχρονα ένας δάσκαλος που ενέπνευσε πολλές γενιές ιεροψαλτών. Η μνήμη του θα παραμένει ζωντανή στις καρδιές όσων είχαν την ευλογία να τον γνωρίσουν, να τον ακούσουν να ψάλλει και να διδαχθούν από τον μεγάλο δάσκαλο, καθώς μετέφερε με κάθε του ύμνο το βάθος της ορθόδοξης πνευματικότητας.

Ως πρωτοψάλτης υπηρέτησε από το 1958 μέχρι το 1963 στον Ιερό Ναό των Αγίων Θεοδώρων Βλάγκας με ιερατικώς προϊστάμενο τον π. Ιωάννη Γαλάνη, μαθητή του Ιακώβου Ναυπλιώτη, από τον οποίο διδάχθηκε πολλά.

Το 1979 μέχρι το 1984 έψαλλε στον Ιερό Ναό του Αγίου Δημητρίου Ταταύλων ως Πρωτοψάλτης της Αγιωτάτης Αρχιεπισκοπής. Το 1984 κλήθηκε από τον αοίδιμο Οικουμενικό Πατριάρχη Δημήτριο και την Ιερά Σύνοδο να αναλάβει το ψαλτήρι της Μεγάλης του Χριστού Εκκλησίας ως Πρωτοψάλτης, όπου και υπηρέτησε επί 30 συναπτά έτη μέχρι το 2014.

  Ο άρχων Πρωτοψάλτης Λεωνίδας Αστέρης εκοιμήθη στις 04 Δεκεμβρίου 2024. Η νεκρώσιμη ακολουθία εψάλη στον Πατριαρχικό Ναό του Αγίου Γεωργίου στο Φανάρι. Ο ενταφιασμός έγινε στο Κοιμητήριο της Θείας Μεταμορφώσεως Σισλί.

ΤΟ ΠΑΤΡΙΑΡΧΙΚΟ ΥΦΟΣ

Το πατριαρχικό ύφος, σύμφωνα με τον Λεωνίδα Αστέρη, «βασίζεται στην εκτέλεση, στην παρουσίαση των μουσικών κειμένων και όχι στη μίμηση της φωνής». Τονίζει και προσθέτει, δηλαδή: «τη μίμηση, τη σωστή εκτέλεση των μουσικών κειμένων με την απαιτούμενη ευφράδεια, τη σωστή απαγγελία και τον καλό τονισμό, διότι το κύριο είναι ο λόγος».

Ο Λεωνίδας Αστέρης αναφέρει ότι στον Πατριαρχικό Ναό και στην Πόλη ψάλλουν βασιζόμενοι σε όλους τους παλαιούς διδασκάλους, ακόμη και τους προ της Αλώσεως, όπως ο Ιωάννης Κλαδάς, ο Ιωάννης Κουκουζέλης και με τις ερμηνείες των τριών νεότερων δασκάλων, Χουρμουζίου Χαρτοφύλακος, Γρηγορίου Πρωτοψάλτου και του Χρύσανθου, ο οποίος αργότερα έγινε Επίσκοπος.

Στην εκκλησιαστική μουσική, λέει ο Λεωνίδας Αστέρης, δεν υπάρχουν άριες, υπάρχει λατρευτική μουσική. «Υπάρχει το κείμενο, που πρέπει να το προσέξεις, να το τονίσεις σωστά. Δεν χρειάζονται κορώνες πολλές, όπως στη Λυρική Σκηνή».

Γνώστης της Λυρικής τέχνης αναφέρει ότι αυτή υποστηρίζει άλλα ψυχικά φαινόμενα: τον έρωτα, την αγάπη. Η εκκλησιαστική μουσική και ιδιαίτερα η βυζαντινή «υπηρετεί την προσευχή, την κατάνυξη» τονίζει.

Στο ερώτημα τι χαρακτηρίζει το πατριαρχικό ύφος του ψάλλειν ο Λεωνίδας Αστέρης απαντά: «δεν είναι μίμηση κάποιου πρωτοψάλτου φωνητικά, που μας άρεσε για να τον μιμηθούμε απόλυτα, διότι, εξηγεί, δεν έχει σχέση με τη φωνή. Το ύφος έχει σχέση με τον τρόπο παρουσίασης και εκτέλεσης των μαθημάτων των παλαιών δασκάλων και πρωτοψαλτών».

«Το Φανάριον είναι μια Σχολή», δήλωσε στην συνέντευξή του στην εφημερίδα «Φιλελεύθερος» ο Λεωνίδας Αστέρης. Αναφορικά με τη θέση του Άρχοντα πρωτοψάλτη της Μεγάλης του Χριστού Εκκλησίας, όπως αποκαλείται το Οικουμενικό Πατριαρχείο, είπε: «Για όποιον έχει επίγνωση της θέσης και του καθήκοντος, είναι, βέβαια, ένα φορτίο, το οποίο προσπαθούμε να το συνεχίσουμε, δηλαδή την παράδοση της μουσικής μας όσο μπορούμε αναλλοίωτη, αυτά δηλαδή που πήραμε και ακούσαμε από τους δασκάλους.  Όλα αυτά θέλουνε καθημερινά ξανά μελέτη και ξανά μελέτη. Προετοιμασία και ξανά προετοιμασία».

Όπως είπε στην συνέντευξή του στον «Φιλελεύθερο» με λύπη διαπίστωνε ότι πολλοί ψάλτες σήμερα, στην Ελλάδα και αλλού, αρχίζουν με τη σκέψη της αυτοπροβολής τους.

                                              ΤΟ ΟΝΕΙΡΟ ΤΟΥ ΑΡΧΟΝΤΑ

Όταν ρωτήθηκε από τον δημοσιογράφο κ. Βικέτο σε ποια εκκλησία ήταν το όνειρό του να ψάλλει, απάντησε: «Έψαλα σε πολλές εκκλησίες στο εξωτερικό. Συγκινητική στιγμή ήταν η λειτουργία στην Παναγία Σουμελά, στην Τραπεζούντα. Αυτό τώρα, που με ενδιαφέρει, είναι η Μεγάλη του Χριστού Εκκλησία, η Αγιά Σοφιά».

Σε εκδήλωση που πραγματοποιήθηκε με την συμπλήρωση 25 ετών πρωτοψαλτίας του Λεωνίδα Αστέρη, ο Οικουμενικός Πατριάρχης Βαρθολομαίος έκλεισε την εκδήλωση με ομιλία του επισημαίνοντας ότι η βραδιά είχε πολλή μουσική, πολύ παλμό, πολλή Ρωμιοσύνη και πολλή Μεγάλη Εκκλησία.

Ύμνους απέδωσε η χορωδία του Συνδέσμου Μουσικοφίλων του Πέραν, υπό τη διεύθυνση του Λεωνίδα Αστέρη.

Στη συνέχεια παραθέτουμε ένα “προσόμοιο” που συνέθεσε ως παραϋμνογράφημα – συνήθης ασχολία των βυζαντινών – ο αγιορείτης μοναχός Νικόλαος Διονυσιάτης, για να τιμήσει ακόμη περισσότερο τον Άρχοντα η φιλόμουσος ομήγυρις της βραδιάς.

 

ΠΡΟΣΟΜΟΙΟΝ ΕΠ’ ΕΥΚΑΙΡΙΑ ΤΗΣ ΣΥΜΠΛΗΡΩΣΕΩΣ 25 ΕΤΩΝ ΠΡΩΤΟΨΑΛΤΙΑΣ ΤΟΥ ΑΡΧΟΝΤΟΣ ΛΕΩΝΙΔΑ ΑΣΤΕΡΗ

Ψάλλεις ἐν τῷ Πανσέπτῳ Ναῷ
τοῦ Μεγαλάθλου Γεωργίου κοσμῶν αὐτόν
ἀξίως ὥσπερ ἁρμόζει
αὐτῷ ὡς ἕδρᾳ σεπτῇ
Μητρός Ἐκκλησίας χρηματίζοντι
ἐν πέντε καί εἴκοσι
ἔτεσι ᾄδεις ὡς ἄριστα
καί διασώζεις τήν ἁγίαν παράδοσιν
μελωδίας τε καί τήν τάξιν, διό ἡμεῖς,
πάντες οὖν συνηθροίσθημεν
τιμῆσαι ἀξίως σε
καί τόν Θεόν ἐκ καρδίας
καθικετεῦσαι δωρήσασθαι
πολλά σοι τά ἔτη
καί αὐτοῦ τήν Βασιλείαν
τήν ἀτελεύτητον.

                              ΖΩΝΤΑΝΕΣ ΜΑΡΤΥΡΙΕΣ

Παραθέτω κάποιες μαρτυρίες από ανθρώπους που τον γνώρισαν και είχαν εμπειρία από την παρουσία του στην Πόλη.

α) Κάποιος ιεροψάλτης εξ Ελλάδος πήγε μια μέρα στο Φανάρι και βρήκε τον άρχοντα Πρωτοψάλτη Λεωνίδα Αστέρη στον προαύλιο χώρο. Ήταν ημέρα Τετάρτη και απόρησε γιατί βρισκόταν εκεί, χωρίς να υπάρχει κάποια ακολουθία και τον ρώτησε: «...άρχοντα, γιατί είστε εδώ ημέρα Τετάρτη χωρίς να τελείται σήμερα κάποια ακολουθία; Ο Αστέρης του απάντησε: «Δημητράκη, το πατριαρχικό αναλόγιο το νυμφεύεσαι».

β) Κάποια Κυριακή πήγε ένας ιεροψάλτης εξ Ελλάδος στον πατριαρχικό Ναό μετά τις Καταβασίες και πλησίασε τον άρχοντα και του είπε: «Άρχοντα, θα μπορούσα να ανεβώ στο Αναλόγιο;». Τότε ο άρχοντας του είπε: «Φίλτατε, δεν επιτρέπεται να σε αφήσω, γιατί το τυπικό εδώ στο Πατριαρχείο λέει ότι οι Ιεροψάλτες πρέπει να ανεβαίνουν όλοι μαζί στο «Θεός Κύριος». Μου ζητούν πολλοί επισκέπτες ιεροψάλτες να συμψάλουν και δεν μπορώ να κάνω εξαιρέσεις…». Όταν τελείωσε η Θεία Λειτουργία και πήγε να πάρει το αντίδωρο ο ιεροψάλτης, τον πλησίασε ο άρχοντας και του είπε: «να με συγχωρήσετε που δεν σας άφησα να ανεβείτε αλλά το τυπικό μας είναι αυστηρό και τηρείται χωρίς εξαιρέσεις,  για να μη γίνονται παρεξηγήσεις. Και πάλι να με συγχωρήσετε». Και βέβαια ο ιεροψάλτης τα έχασε με αυτά που είπε ο άρχοντας και με τη συνέπεια στις αρχές του αναλογίου του Πατριαρχικού Ναού.

γ) Επισκέφθηκε κάποιος τον Πατριαρχικό Ναό στο Φανάρι και για πρώτη φορά άκουσε τον άρχοντα να ψάλλει το δοξαστικό του πλ. δ΄ «Τα της Μαρίας δάκρυα». Όπως είπε «κατά τη διάρκεια της εκτέλεσης του ύμνου πραγματικά κρεμόμουν από τα χείλη του, μέλι έσταζε,  είναι κάτι φοβερό, η φωνή σε σαγηνεύει, σε μαγεύει».

δ) Πρόσφατα πήγα στην Κωνσταντινούπολη, και επισκέφθηκα την Παναγία Βλαχερνών. Συνάντησα έναν Τούρκο και στη συζήτηση μου είπε ότι γνώριζε τον Πρωτοψάλτη Λεωνίδα Αστέρη. Τον ρώτησα πώς ήταν ο Αστέρης και γύρισε και μου είπε με δάκρυα στα μάτια: ήταν ο τελευταίος των μεγάλων για εμάς εδώ στην Πόλη, ήταν ένας άνθρωπος με ήθος, με ευγένεια και η φωνή  του ήταν κάτι το απερίγραπτο, το μισό εκκλησίασμα τον άκουε με δάκρυα στα μάτια.

Πηγές:

1)    Φως Φαναρίου

https://fosfanariou.gr/index.php/2024/12/04/ekoimithi-o-arxon-protopsaltis-leonidas-asteris/

2)    Εφημερίδα «Φιλελεύθερος»

3) Προσωπικές πληροφορίες από συνομιλητές στην Κωνσταντινούπολη και στην Ελλάδα.

Δείγματα από μουσικά κείμενα του Αστέρη

Το παρακάτω Χερουβικόν μού το έστειλε ο Πρωτοψάλτης του Ιερού Ναού Ζωοδόχου Πηγής Καλύμνου κ. Ιωάννης Μουσελλής, τον οποίο και ευχαριστώ θερμά και την πληκτρολόγηση του  χειρογράφου του Λεωνίδα Αστέρη την πραγματοποίησε ο κ. Βασίλειος Μαυράγκανος, ψάλτης στον Ιερό Ναό Αναλήψεως και Αγίου Νεκταρίου Βεροίας. 

Τα παρακάτω χειρόγραφα κείμενα, με δική του απομαγνητοφώνηση και καταγραφή, μου τα έστειλε επίσης ο Πρωτοψάλτης του Ιερού Ναού Ζωοδόχου Πηγής Καλύμνου κ. Ιωάννης Μουσελλής.